home
ΜΟΥΣΙΚΕΣ «ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ»

ΜΟΥΣΙΚΕΣ ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ”: Η ΕΡΕΥΝΑ



Η εφαρμογή Μουσικές διαδρομές αναδεικνύει το εθνογραφικό πρωτογενές εμπειρικό υλικό του Ινστιτούτου Μεσογειακών Σπουδών που συγκεντρώθηκε μέσω της επιτόπιας έρευνας στην Κρήτη κατά τα έτη 1998 - 2006, στο πλαίσιο δύο ερευνητικών προγραμμάτων στο αντικείμενο της Εθνομουσικολογίας (Θαλήτας: Η βιολιστική παράδοση στην κρητική δημοτική μουσική και Crinno Music II: Η μουσική παράδοση της λύρας στην κρητική δημοτική μουσική του Ν. Ρεθύμνης). Μέσω της έρευνας πεδίου και της συμμετοχικής παρατήρησης έγινε συλλογή πρωτογενούς εμπειρικού υλικού και δημιουργία εθνογραφικών «κειμένων», υλικό το οποίο μετά την επεξεργασία και ψηφιοποίηση του εισήχθη σε ηλεκτρονικές βάσεις δεδομένων. Από τα προγράμματα αυτά προέκυψαν, μεταξύ άλλων, 109 πολύωρες προγραμματισμένες ημι-δομημένες συνεντεύξεις σε ερασιτέχνες και επαγγελματίες μουσικούς.

Το πρωτογενές εθνογραφικό υλικό των 109 απομαγνητοφωνημένων συνεντεύξεων των δύο παραπάνω προγραμμάτων ταξινομήθηκε βάσει 1169 λέξεων κλειδιών και 280 θεματικών ενοτήτων. Από την ταξινόμηση αυτή προέκυψαν 3.000 χωρία και πάνω από 37.000 συνδέσεις μεταξύ χωρίων και λέξεων - κλειδιών, υλικό το οποίο είναι προσβάσιμο στον επισκέπτη της εφαρμογής μέσω τριών διαφορετικών «διαδρομών» (δενδρική, απλή–σύνθετη αναζήτηση και χάρτης). Επιπλέον, μέσω των σχετικών links στους ιστότοπους του Θαλήτα και του Crinno Music II o επισκέπτης έχει τη δυνατότητα να εντοπίσει: α΄) το ποιητικό κείμενο όλων των ηχογραφημένων μελωδιών, το οποίο μάλιστα παρουσιάζεται έτσι ώστε να αναδεικνύεται η μορφολογία των σκοπών και η σχέση λόγου–μέλους και β΄) το βιντεοσκοπημένο υλικό και του προγράμματος ΘΑΛΗΤΑΣ (560 αρχεία video), το οποίο είναι πλέον ψηφιοποιημένο και εισηγμένο στο όλο σύστημα.

Με την ταξινόμηση του υλικού των συνεντεύξεων δίνεται η δυνατότητα στον «περιηγητή» της εφαρμογής να διανύσει χιλιάδες μουσικές – πολιτισμικές «διαδρομές» όσον αφορά την Κρήτη ανάμεσα: στο χθες και το σήμερα, το βιολί και τη λύρα, τη νουνούρα και το αρμόνιο, τη ντραμς και το νταουλάκι, το γλέντι και την «παρέα», την επιτέλεση και τις διάφορες πρακτικές της, τη διαλογικότητα και τη διακειμενικότητα που αναπτύσσεται α΄) μεταξύ του εθνογράφου και του εκάστοτε πραγματολογικού «υλικού», β΄) μεταξύ των διαφορετικών παρόντων του εθνομουσικολόγου και των εθνογραφικών «κειμένων» του και γ΄) μεταξύ των διαφορετικών «λόγων» (discourses) των φορέων της σύγχρονης κρητικής μουσικής παράδοσης βάσει των εν δυνάμει πολλαπλών αναγνώσεων του εν λόγω εθνογραφικού υλικού.

Το εθνογραφικό υλικό των 109 συνεντεύξεων καλύπτει ένα ευρύ φάσμα θεματικών (γλέντι, επιτέλεση, μουσικά όργανα, επαγγελματική ταυτότητα, προφορικότητα – εγγραμματοσύνη κ.ά.), έννοιες που λειτουργούν ως αναλυτικά εργαλεία στη διαδικασία της επεξεργασίας των σχετικών στοιχείων.

Το υλικό διαρθρώνεται βάσει τριών κυρίων αξόνων: Ταυτότητα τελεστή, Πολιτισμική ταυτότητα και Υλικοτεχνικά στοιχεία ως στοιχεία ταυτότητας. Μέσω αυτών των αξόνων επιχειρείται μια προσέγγιση της μουσικής ως στοιχείου ταυτότητας (ατομικής και ομαδικής).

Τόσο οι τρεις κύριοι άξονες (Ταυτότητα τελεστή, Πολιτισμική ταυτότητα και Υλικοτεχνικά στοιχεία ως στοιχεία ταυτότητας) όσο και οι υπο-άξονες της εφαρμογής (π.χ. Ταυτότητα τελεστή: Ο μουσικός, ο δημιουργός, ο «οργανοποιός», ο χορευτής κ.λπ.) δεν είναι ανεξάρτητοι μεταξύ τους. Δεν υπάρχουν σαφείς διαχωριστικές γραμμές μεταξύ των πολλαπλών ιδιοτήτων και των «λόγων» που αρθρώνονται μέσω των ημι-δομημένων προγραμματισμένων συνεντεύξεων σχετικά με τη μουσική ως κουλτούρα και τη μουσική στην κουλτούρα.

Στον πρώτο άξονα, επιμέρους θεματικές διαρθρώνονται προκειμένου να περιγράψουν, να αναλύσουν και στη συνέχεια να συμβάλλουν στην ερμηνεία (πολλαπλή ερμηνεία) παραμέτρων που σχετίζονται με την ταυτότητα του εκάστοτε τελεστή (ταυτότητας ως συνόλου ιδιοτήτων). Λέξεις – κλειδιά βάσει των οποίων δομείται για παράδειγμα η έννοια της ταυτότητας του μουσικού – τελεστή είναι τα εξής: αυτοαναφορικά στοιχεία, η σχέση του τελεστή με την παράδοση, η σχέση του με τους άλλους (μουσικούς ή μη μουσικούς), η σχέση του με την οικογένεια, η ύπαρξη ή όχι ενός προτύπου – δασκάλου στις πρακτικές επιτέλεσης, ο «λόγος» του για την επαγγελματική ή μη ταυτότητα του και οι ενδεχόμενες συνεργασίες του, ο ρόλος της «γυναίκας» στην καλλιτεχνική του πράξη και επιτέλεση, τα μελλοντικά σχέδια και οι αξιολογήσεις που διενεργεί ο ίδιος για ζητήματα που άπτονται της ταυτότητας του, της παράδοσης του κ.λπ. Σε ειδική ενότητα παραθέτουμε χωριστά τα ονόματα (άλλοτε ονοματεπώνυμα και άλλοτε παρανόμια) μουσικών αλλά και μη μουσικών, έτσι όπως αυτά αναφέρονται αναλυτικά μέσω των συνεντεύξεων.

Στον δεύτερο άξονα, καταχωρίζονται λέξεις – κλειδιά που συγκαταλέγονται σε ενότητες που αναδεικνύουν την ευρύτερη πολιτισμική ταυτότητα της Κρήτης. Οι όροι «επιτέλεση» (π.χ. «γλέντι», γάμος, καντάδα…), πρακτικές επιτέλεσης, «σύμβολα», κώδικες, προφορικότητα και εγγραμματοσύνη, «λόγος» σχετικά με την ιστορία και την οικονομία μιας περιοχής, τόποι (σε μικροδομικό και μακροδομικό επίπεδο) αποτελούν αναλυτικά εργαλεία της εθνογραφικής έρευνας και επομένως και της μεθόδου «ταξινόμησης» του πρωτογενούς αυτού υλικού.

Στον τρίτο άξονα παρέχονται «υλικοτεχνικά» στοιχεία της μουσικής ως «μουσικού προϊόντος». Αναδεικνύεται και πάλι ο «λόγος» των φορέων της κρητικής μουσικής παράδοσης σχετικά με ζητήματα συνδυασμού στίχου – μουσικής, κλιμάκων και δρόμων, αυτοσχεδιασμού, μουσικών οργάνων κ.λπ. Ωστόσο στο πλαίσιο αυτής της εφαρμογής τα υλικοτεχνικά αυτά στοιχεία αναδεικνύονται ως στοιχεία ταυτότητας δεδομένου ότι οι μουσικολογικές πληροφορίες π.χ. για ένα μουσικό όργανο συμπεριλαμβάνονται στην ευρύτερη αναλυτική κατηγορία «γλέντι».

Η εθνογραφία, ως διαδικασία και μέθοδος συλλογής πρωτογενούς εμπειρικού υλικού στο πλαίσιο μιας επιτόπιας έρευνας γεννά ερωτήματα που σχετίζονται με το βίωμα, την αναζήτηση του, τη μεταφορά και την πολυτροπικότητα στην τέχνη και τη μουσική, ειδικότερα.

Στο πλαίσιο μιας έρευνας πεδίου γενώνται ζητήματα που σχετίζονται με τη μέθοδο και τις πρακτικές μέσω των οποίων ο εθνογράφος – ερευνητής προσλαμβάνει τα βιώματα των συνομιλητών του, τα μετουσιώνει σε «εθνογραφικές σημειώσεις» και «κείμενα» και στη συνέχεια τα επεξεργάζεται ως δικά του πλέον βιώματα για να συγγράψει ένα «τελικό – μη οριστικό» εθνογραφικό «κείμενο». Η διαρκής αναζήτηση των βιωμάτων του «άλλου» συμβάλλει στην κατανόηση των βιωμάτων του ίδιου του εθνογράφου. Μιλάμε για ταυτότητες αλλά στην ουσία ο λόγος μας εμπεριέχει στοιχεία της ταυτότητας μας. Οι εθνογραφικές μελέτες λειτουργούν ως «καθρέφτης» μέσω του οποίου αντανακλώνται πραγματικές, φανταστικές και συμβολικές ταυτότητες.

Η αφήγηση του εθνογραφούμενου (ο οποίος συχνά είναι και ο ίδιος εθνογράφος) όπως για παράδειγμα του ίδιου του μουσικού, μετουσιώνεται συχνά σε αφήγηση του εθνογράφου. Κι εκεί υπεισέρχονται και ζητήματα ακολουθίας (χρονικής, τοπικής, διαλεκτικής) αλλά και σχέσεων προφορικής και γραπτής (ή γραμμένης) αφήγησης. Συχνά η αφήγηση ενός μουσικού είναι αποκομμένη από μια γραμμική ακολουθία γεγονότων. Μη λαμβάνοντας υπόψη ο εθνογράφος τη γραμμή αυτή ενδέχεται να προβεί σε «αναπαραστάσεις» χωροχρονικά αποσπασμένες από το υπόλοιπο «κείμενο» και τα συγκείμενα μιας αφήγησης. Τα ζητήματα αυτά σχετίζονται άμεσα και με την προφορική μνήμη μιας κοινότητας. Η έκθεση και αφήγηση από πλευράς φορέων της παράδοσης, ορισμένων γεγονότων και όχι κάποιων άλλων αποτελεί ένα ζητούμενο επίσης σημαντικό κατά τη διάρκεια της εθνογραφικής έρευνας αλλά και της επεξεργασίας του αντίστοιχου πραγματολογικού υλικού.

Έχοντας όμως ως κύριο όχημα τον βιογραφικό λόγο για την επιτέλεση μιας εθνογραφικής εμπειρίας ένα ερώτημα που τίθεται συχνά αφορά τη διάρκεια της έρευνας πεδίου. Είναι ξεκάθαρο πλέον ότι οποιαδήποτε επιτόπια έρευνα δεν είναι ποτέ αρκετή. Πάντα ο εθνογράφος έχει να μάθει πολλά από την γεωπολιτισμική περιοχή στην οποία ζει και στην οποία συμμετέχει «βιώνοντας» μέσω της αναζήτησης της «αλήθειας».

Ένα επόμενο ζήτημα που προκύπτει αφορά την αλληλεπίδραση εθνογραφικού κειμένου (και άρα εθνογράφου) και αναγνώστη. Το νόημα και τα σημεία ενός κειμένου δεν είναι ανεξάρτητα του ευρύτερου νοήματος ή νοημάτων του εθνογραφικού κειμένου. Η διαμόρφωση των νοημάτων αυτών, των λέξεων και των σημείων ή των σημειακών συστημάτων επηρρεάζεται ανάλογα με τα κοινωνικά και ιστορικά συμφραζόμενα. Η «πολυσημία» των νοημάτων αυτών και η διαλογικότητα μιας μουσικής αλλά και μιας πολυτισμικής σχέσης κατά την αναζήτηση του βιώματος «του εαυτού και του άλλου» χαρακτηρίζει εκτός των άλλων και τα κείμενα και συγκείμενα μιας επιτόπιας έρευνας.

Βάσει των 37.000 συνδέσεων μεταξύ των 3.000 χωρίων και των 1169 λέξεων κλειδιών, όπως κάθε εγχείρημα στις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες, ο κατακερματισμός της πληροφορίας συχνά εμπεριέχει τον κίνδυνο της απομόνωσης μιας πληροφορίας και του χαρακτηρισμού της ως ανεπαρκούς. Προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί το ενδεχόμενο αυτό, υπάρχει σχετική σύνδεση με ολόκληρο το κείμενο της συνέντευξης μέσω της ηλεκτρονικής βάσης δεδομένων του εκάστοτε ερευνητικού προγράμματος καθώς και με το σύνολο του εθνογραφικού υλικού, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι και πάλι ένας αφηγηματικός λόγος δεν έχει κενά εάν κανείς διαβάσει αυτή μόνο τη συνέντευξη και δεν γνωρίζει το μουσικό - πολιτισμικό γίγνεσθαι και τα νοήματα και σημεία της εκάστοτε «στιγμής».

Έτσι, η πολυπλοκότητα των νοημάτων και των σχέσεων μεταξύ αυτών των νοημάτων δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να αντικαταστήσει τη βιωματική εμπειρία, η οποία δεν είναι ποτέ αρκετή.

Η εκφραστική και μουσική επικοινωνία που μπορεί κανείς να προσλάβει μέσω διαφορετικών τύπων αναγνώσεων του εθνογραφικού υλικού, συνάδει με τις δυσκολίες παράστασης και αναπαράστασης του ίδιου του υλικού. Μέσω της εφαρμογής αναδεικνύεται μεταξύ άλλων η ανάμειξη δύο επιμέρους λόγων των μουσικών: του λόγου μέσω των λέξεων (περιεχόμενο και μορφή αφήγησης) και του μουσικού λόγου με επίκεντρο στη μουσική πράξη και επιτέλεση, δηλαδή του τρόπου έκφρασης των βιωμάτων μέσω της μουσικής και μέσω των διαφόρων τύπων και πρακτικών επιτέλεσης.

Η μεταφορά και η μετωνυμία, η μεταξύ τους σχέση αλλά και οι τρόποι με τους οποίους αυτές συνδέονται με την επικοινωνία αποτελεί ζητούμενο και στην εθνομουσικολογική και μουσικολογική έρευνα.

Η πολυτροπικότητα, δηλαδή η χρήση πολλών τρόπων προκειμένου να εκφράσουμε και να αναπαραστήσουμε τα βιώματα μας άρα και τα βιώματα των άλλων μέσα από τη δική μας σκοπιά αλλά και τις εμπειρίες (τους) και εμπειρίες (μας) σχετίζεται άμεσα και με τις μεθόδους και πρακτικές που υιοθετούμε προκειμένου να καταστήσουμε γνωστά στο ευρύ κοινό τα «αποτελέσματα» μιας έρευνας πεδίου με αντικείμενο τη μουσική παράδοση αυτής της περιοχής.

Η εφαρμογή αυτή, σε συνδυασμό και με το υλικό των δύο προγραμμάτων, μπορεί να αποτελέσει ένα ακόμη έναυσμα για διάλογο όσον αφορά τα όρια, τις προοπτικές και τις δυνατότητες κοινωνικών και ανθρωπιστικών επιστημών όπως η Εθνομουσικολογία στη μελέτη του βιώματος και της εμπειρίας (εθνογραφούμενου και εθνογράφου) στο πλαίσιο μιας πολυτροπικότητας (προφορικός και γραπτός λόγος, γραμμένος προφορικός λόγος, καταγραφές, μουσικές αναλύσεις, φωτογραφικό υλικό, υλικό βίντεο, ηχογραφημένο υλικό προγραμματισμένων ή μη προγραμματισμένων λήψεων, ηχοτοπίο, θόρυβος εθνογραφούμενης πόλης, θόρυβος γλεντιού κ.ά).

Η διάνυση χιλιάδων μουσικών / πολιτισμικών «διαδρομών» είναι δυνατό να συμβάλλει στην εκ νέου αναζήτηση μιας «αλήθειας» σχετικής με τη μουσική και τους κώδικες επικοινωνίας, με το κοινωνικό χώρο και χρόνο μιας επιτόπιας έρευνας και με την αξιολόγηση παραμέτρων μιας έρευνας πεδίου. H εφαρμογή αυτή χαρακτηρίζεται «εκπαιδευτική εφαρμογή». Μέσω πολλαπλών αναζητήσεων και διαφορετικών τρόπων προσέγγισης μπορεί ο εκάστοτε επισκέπτης (κρητικός ή μη κρητικός) να μελετήσει και κυρίως να ερμηνεύσει ή να συν-ερμηνεύσει από τη δική του σκοπιά τις μεθόδους, πρακτικές και τεχνικές προσέγγισης ενός ογκώδους πραγματολογικού πρωτογενούς εμπειρικού υλικού. Οι δρόμοι, οι διαδρομές και οι ενδεχόμενες ερμηνείες είναι πολλαπλές. Και η αναζήτησησυνεχίζεται.

 


  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων
  • Μια συλλογή εικόνων