home

ΨΗΦΙΑΚΗ ΚΡΗΤΗ : ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ

ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΑΤΛΑΝΤΑΣ ΚΡΗΤΗΣ - ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ
Δείτε τη θέση στο Ψηφιακό Χάρτη
Πληροφορίες Θέσης

ΓΕΝΙΚΗ ΟΝΟΜΑΣΙΑ:

Αγία Πελαγία

ΤΟΠΩΝΥΜΙΟ:

ΑΧΛΑΔΑ

ΕΓΓΥΤΕΡΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ :

Αγία Πελαγία

ΝΟΜΟΣ:

Ν.ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ

ΔΗΜΟΣ :

ΔΗΜΟΣ ΓΑΖΙΟΥ

ΕΠΑΡΧΙΑ :

Μαλεβιζίου
Κατάσταση - Προστασία Θέσης

ΚΗΡΥΓΜΕΝΗ ΘΕΣΗ :

ΖΩΝΗ Α :

-

ΖΩΝΗ Β :

-

ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ :

Φτωχά διατηρημένη

ΠΕΡΙΦΡΑΞΗ ΘΕΣΗΣ :

-
Φ.Ε.Κ - Υπουργικές Αποφάσεις
Φ.Ε.Κ.Υπουργικές Αποφάσεις
1. 666/Β/23.9.1970 (1) Αριθ. 9597
Χρονική Φάση Χρήσης
ΧρονολόγησηΚύριο ΤοπωνύμιοΔευτερεύουσες Ονομασίες Τεκμηρίωση ΧρονολόγησηςΚατηγορίαΤεκμηρίωση Κατηγορίας
1. ΥΜ ΙΑ
Όστρακα
2. ΥΜ ΙB
Όστρακα
3. ΥΜ ΙΙ
Όστρακα
4. ΥΜ ΙΙΙΒ Βέβαιη
Μεμονωμένο Κτίσμα
5. ΥΜ ΙΙΙΓ Βέβαιη
Μεμονωμένο Κτίσμα
6. Σκοτεινοί Χρόνοι/Πρωτογεωμετρική Βέβαιη
Τέχνεργα
Βέβαιη
7. Αρχαϊκή Πάνορμο-Απολλωνία? Βέβαιη
Μεμονωμένο Κτίσμα
8. Κλασική Πάνορμο-Απολλωνία? Βέβαιη
Μεμονωμένος τάφος
9. Ελληνιστική Πάνορμο-Απολλωνία? Βέβαιη
Πόλη
Ανασκαφική Έρευνα
Είδος ΑνασκαφήςΑνασκαφέας/είςΠερίοδος Ανασκαφής
1. συστηματική ΑΛΕΞΙΟΥ ΣΤ., ΚΑΝΤΑ Α. 1971 - 1976
Σημερινό Περιβάλλον
ΧαρακτηριστικόΣχόλια
1.ΔΟΜΗΜΕΝΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ
2.ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ ΖΩΝΗ
Τα αρχαιολογικά κατάλοιπα βρίσκονται εσωτερικά και εξωτερικά του Capsis Hotel.

Γενικά σχόλια Αρχαιολογικού Χώρου
Η Αγία Πελαγία βρίσκεται στα βόρεια παράλια της επαρχίας Μαλεβυζίου. Ορισμένοι ερευνητές τοποθετούν εδώ το αρχαίο Δίον ή Κυταίον (Chadwick, Melena, Sanders, αρχικά Στ. Αλεξίου) ενώ άλλοι (Στ. Αλεξίου) υποστηρίζουν ότι εδώ βρίσκεται η αρχαία Πάνορμος (στην οποία αναφέρονται ο Πτολεμαίος και ο Πλίνιος) ή η Πάνορμος-Απολλωνία, που καταστράφηκε από τους Κυδώνιους το 171 π.Χ. Η ταύτιση με την παραπάνω αρχαία πόλη ενισχύεται από την εύρεση μιας επιγραφής χαραγμένης πάνω σε μικρό χάλκινο λέβητα του 5ου αι. π.Χ. Η επιγραφή αναφέρει ότι κάποιος επιφανής κάτοικος της πόλης «ανέθεσε» το λέβητα στον Απόλλωνα (Θάλιος ανέθεκε τω Πόλωνι).
Οι ανασκαφικές εργασίες στην περιοχή της Αγίας Πελαγίας ξεκίνησαν το 1971 και συνεχίστηκαν έως και το 1978 υπό τη διεύθυνση του Στυλ. Αλεξίου σε συνεργασία με την Αλ. Καρέτσου, Αθ. Κάντα, Ν. Δημοπούλου, Αγγ. Λεμπέση κ.α.
Στη Β πλευρά του κόλπου της Αγίας Πελαγίας, ο Στ. Αλεξίου σε συνεργασία με την Αθ. Κάντα ανέσκαψε - πριν την οικοδόμηση του Ξενοδοχείου Καψή - οικοδόμημα το οποίο ήταν θεμελιωμένο επάνω σε αρχιτεκτονικά λείψανα της ΥΜ ΙΙΙ περιόδου. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η εσχάρα η οποία, σύμφωνα με τις ενδείξεις, χρονολογείται στον 6ο - 5ο αι. π.Χ. Σε τμήμα δωματίου της ΥΜ περιόδου διακρίνονται σαφή ίχνη πυρκαγιάς. Από αυτό το επίπεδο συλλέχθηκε κεραμεική, σποραδικά λείψανα πίθων και λίθινοι ψήφοι ΥΜ Ι-ΙΙ και ΥΜ ΙΙΙΑ περιόδου.
Επιπλέον αποκαλύφθηκαν ελληνιστικά κτίσματα, κατασκευασμένα από καλά τετραγωνισμένους δόμους και ίχνη επιχρίσματος στους τοίχους. Ο Στ. Αλεξίου χαρακτήρισε ένα από τα ελληνιστικά κτίρια ως «ανδρείον-βουλευτήριον» και θεώρησε ότι είναι παρόμοιο με της Δρήρου και της Αξού. Το οικοδόμημα κατασκευάστηκε τον 4ο αι. π.Χ. και καταστράφηκε στο α΄μισό του 2ου αι. π.Χ. Ήταν επιμελώς κτισμένο με λαξευτούς πωρόλιθους, είχε μήκος 15μ. και πλάτος 6.30μ. Το μέγεθος, η επιμέλεια της κατασκευής και το είδος των ευρημάτων (απουσία πίθων και οικιακών σκευών) καθώς και η έλλειψη διαίρεσης σε δωμάτια δείχνουν ότι δεν επρόκειτο για ιδιωτική οικία. Στο εσωτερικό του οικοδομήματος, στον κατά μήκος άξονα υπήρχαν δύο κτιστές εστίες. Από αυτές, η ανατολική ήταν αρχικά μικρότερη και αργότερα επεκτάθηκε με μεγαλύτερη κατασκευή που περιέβαλε τη μικρή. Κοντά στη δυτική εστία βρέθηκε πήλινο κυλινδρικό σκεύος εντειχισμένο μέσα στο ασβεστόχριστο δάπεδο, που θεωρήθηκε ως σπονδικός βόθρος. Πρόκειται για ένα ακόμη στοιχείο που επιβεβαιώνει την άποψη περί του δημόσιου χαρακτήρα του οικοδομήματος.
Ο χώρος νότια του πρυτανείου είχε διαμορφωθεί σε δύο επάλληλα άνδηρα από σχιστολιθικές πλάκες. Στο κατώτερο άνδηρο υπήρχε μικρό δωμάτιο ή φυλάκιο, ενώ ανατολικά του πρυτανείου δεξαμενή και λείψανα οχύρωσης ή μεμονωμένου πύργου.
Στη ΒΑ παρυφή του ακρωτηρίου Σούδα ερευνήθηκαν δύο τομείς και αποκαλύφθηκαν εν μέρει τρεις οικίες (Α, Β, Γ), οι οποίες χρονολογούνται στην Ύστερη Ελληνιστική και πιθανόν και στην Πρώιμη Ρωμαϊκή περίοδο.

Στην άκρη της απότομης βραχώδους ακτής (τμήμα της πόλης έχει βυθιστεί στον όρμο όπου διακρίνονται υπολείμματα τοίχων και άφθονα όστρακα) αποκαλύφθηκε ο χώρος Ζ, ο οποίος αποτελείται από συγκρότημα 9 δωματίων. Τα δωμάτια ήταν ορθογώνια, με καλοχτισμένους τοίχους και έσωζαν δάπεδο από κοκκινωπό ή λευκό κονίαμα με ενίσχυση από λεπτό βότσαλο. Οι θύρες επικοινωνίας διατηρούσαν μέρος των πώρινων παραστάδων και πώρινα κατώφλια με λείψανα χάλκινων στροφίγγων. Κοντά στους τοίχους και στις γωνίες των δωματίων υπήρχαν λάκκοι ορθογώνιοι ή στρογγυλοί, λαξευμένοι στο βράχο, που χρησίμευαν ως δεξαμενές συλλογής νερού ή άλλου υγρού ή για τη στήριξη μεγάλων πιθαριών και οξυπύθμενων αμφορέων. Η κλίση του δαπέδου του δωματίου 3 καθώς και η διαμόρφωση και το περιεχόμενο των λάκκων μαρτυρούν την ύπαρξη σταφυλοπιεστηρίου. Από τα ευρήματα, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σειρά γυναικείων προτομών και ειδωλίων, η οποία βρέθηκε σε αποθέτη και χρονολογείται στο πρώτο μισό του 5ου αι. π.Χ., στο δεύτερο μισό του 4ου αι. π.Χ. καθώς και στον 3ο αι. π.Χ. Δεν υπάρχουν ωστόσο άλλες ενδείξεις για τον ιερό χαρακτήρα των δωματίων. Άλλα ευρήματα του χώρου αποτελούν κομμάτια πιθαριών, αμφορέων, κεραμίδες, ημισφαιρικό λίθινο πιεστήριο κλπ.

Ο χώρος Η βρίσκεται σε απόσταση 60μ. ανατολικά του χώρου Ζ και αποτελείται από 12 δωμάτια ευτελέστερης κατασκευής. Είναι ορθογώνια και στην πλειονότητά τους σώζουν δάπεδο από κονίαμα λευκό, κοκκινωπό ή από λεπιδόχωμα. Λάκκοι λαξευμένοι στο βράχο, οι οποίοι χρησίμευαν ως δεξαμενές συλλογής νερού ή άλλου υγρού ή για τη στήριξη μεγάλων πιθαριών και οξυπύθμενων αμφορέων, υπάρχουν σε όλα σχεδόν τα δωμάτια. Στη ΒΔ γωνία του δωματίου 10 βρέθηκε ταφή νέου άνδρα. Σύμφωνα με τις ενδείξεις θα πρέπει να τοποθετήθηκε εκεί μετά από την καταστροφή του οικισμού. Στο δωμάτιο 13, στρογγυλό λίθινο πιεστήριο με αυλάκι εκροής είναι ενσωματωμένο στο δάπεδο. Τα ευρήματα χρονολογούνται στο 2ο αι. π.Χ., στον 3ο αι. π.Χ. και στο πρώτο μισό του 2ου αι. μ.Χ. Επιπλέον βρέθηκε κεραμεική των ΜΜ ΙΙΙΒ - ΥΜ ΙΑ χρόνων, χωρίς όμως σαφή αρχιτεκτονικά κατάλοιπα.
Στη θέση Κλαδισός ΒΔ της Σούδας βρισκόταν το νεκροταφείο της πόλης. Εδώ ο A. Evans είχε εντοπίσει τάφους ΥΜ ΙΙΙ περιόδου και είχε βρεθεί το γνωστό επιτύμβιο ανάγλυφο του 5ου αιώνα π.Χ (σήμερα εκτεθειμένο στο Μουσείο Ηρακλείου), όπου εικονίζεται το ελαφρά σκυμμένο κεφάλι νεαρού τοξότη.
Από την ίδια θέση περισυλλέχθηκε στήλη από σχιστόλιθο με την επιγραφή [Λ]ΥCIΠOC. Χρονολογείται στους ρωμαϊκούς χρόνους και επιβεβαιώνει την ύπαρξη νεκροταφείου στη θέση αυτή κατά την αρχαιότητα. Επιπλέον εντοπίστηκε υδραγωγείο ενώ συλλέχθηκαν αποσπασματικά ευρήματα τα οποία μαρτυρούν την ύπαρξη μιας οργανωμένης κοινότητας και κατά τους ρωμαϊκούς χρόνος.

Περιγραφή Θέσης
Στη Β πλευρά του κόλπου της Αγίας Πελαγίας (Αχλάδα), ο Στ. Αλεξίου σε συνεργασία με την Αθ. Κάντα ανέσκαψε -πριν την οικοδόμηση του Ξενοδοχείου Καψή- οικοδόμημα το οποίο ήταν θεμελιωμένο επάνω σε αρχιτεκτονικά λείψανα της ΥΜ ΙΙΙ περιόδου. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η εσχάρα η οποία, σύμφωνα με τις ενδείξεις, χρονολογείται στον 6ο - 5ο αι. π.Χ. Στο τμήμα δωματίου της ΥΜ περιόδου διακρίνονται σαφή ίχνη πυρκαγιάς. Από αυτό το επίπεδο συλλέχθηκε κεραμεική, σποραδικά λείψανα πίθων και λίθινοι ψήφοι ΥΜ Ι-ΙΙ και ΥΜ ΙΙΙΑ περιόδου.

Από τον σύγχρονο οικισμό του χωριού περισυλλέχθηκε επίσης ΠΓ ψευδόστομος αμφορέας και γεωμετρικά όστρακα. Επιπλέον αποκαλύφθηκαν ελληνιστικά κτίσματα, κατασκευασμένα από καλά τετραγωνισμένους δόμους. Οι τοίχοι είχαν ίχνη επιχρίσματος. Ο Αλεξίου χαρακτήρισε ένα από τα ελληνιστικά κτίρια ως «ανδρείον-βουλευτήριον» και αναγνώρισε ότι είναι παρόμοιο με της Δρήρου και της Αξού. Το οικοδόμημα κατασκευάστηκε τον 4ο αι. π.Χ. και καταστράφηκε στο α΄μισό του 2ου αι. π.Χ. Είναι επιμελώς κτισμένο με λαξευτούς πωρόλιθους, έχει μήκος 15μ. και πλάτος 6.30μ. Το μέγεθος, η επιμέλεια της κατασκευής και το είδος των ευρημάτων (απουσία πίθων και οικιακών σκευών) καθώς και η έλλειψη διαίρεσης σε δωμάτια δείχνουν ότι αποκλείεται να πρόκειται για ιδιωτική οικία. Στο εσωτερικό του οικοδομήματος, στον κατά μήκος άξονα, υπάρχουν δύο κτιστές εστίες. Από αυτές, η ανατολική ήταν αρχικά μικρότερη και αργότερα επεκτάθηκε με μεγαλύτερη κατασκευή που περιέβαλε τη μικρή. Κοντά στη δυτική εστία βρέθηκε πήλινο κυλινδρικό σκεύος εντειχισμένο μέσα στο ασβεστόχριστο δάπεδο, που θεωρήθηκε ως σπονδικός βόθρος. Είναι ένα ακόμη στοιχείο που επιβεβαιώνει το δημόσιο χαρακτήρα του οικοδομήματος.

Η θέση ταυτίστηκε με την αρχαία Πάνορμο που αναφέρουν ο Πτολεμαίος και ο Πλίνιος, ή με την Πάνορμο-Απολλωνία, που καταστράφηκε από τους Κυδώνιους το 171 π.Χ., χρονολογία που συμφωνεί με την κεραμεική του στρώματος καταστροφής. Η ταύτιση με την Απολλωνία ενισχύεται από την εύρεση μιας επιγραφής χαραγμένης πάνω σε μικρό χάλκινο λέβητα του 5ου αι. π.Χ. Η επιγραφή αναφέρει ότι κάποιος επιφανής κάτοικος της πόλης «ανέθεσε» το λέβητα στον Απόλλωνα (Θάλιος ανέθεκε τω Πόλωνι). Υπήρχε επομένως ιερό του Απόλλωνα στην Αγία Πελαγία και από αυτό πήρε το όνομά της η πόλη. Η λατρεία του Απόλλωνα ήταν άλλωστε συχνή στις πόλεις της δωρικής Κρήτης.

Στο βόρειο τμήμα της αμμώδους ακτής εντοπίστηκε κεραμοσκεπής τάφος του 5ου αι. π.Χ.

Φωτογραφίες Αρχαιολογικής θέσης
ΚΑΤΟΨΕΙΣ

περιγραφή

περιγραφή

Βιβλιογραφία Αρχαιολογικής Θέσης
1.SANDERS I., Roman Crete: An Archaeological Survey and Gazetteer of Late Hellenistic, Roman and Early Byzantine Crete, Warminster, 1982
2.ΞΙΦΑΡΑΣ Ν., Η κατάληψη του χώρου στην Πρωτογεωμετρική και Γεωμετρική Κρήτη, Ρέθυμνο, 1998
3.KANTA A., The Late Minoan III Period of Crete, A survey of sites, pottery and their distribution, μετ. 91-85058-95-5, Goteborg, Astrom Editions, 1980
4.ΦΑΡΑΚΛΑΣ Ν., ΚΑΤΑΚΗ Ε., ΚΟΣΣΥΒΑ Α., ΞΙΦΑΡΑΣ Ν., ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ ΕΜ., ΤΑΣΟΥΛΑΣ Γ., ΤΣΑΤΣΑΚΗ Ν., ΧΑΤΖΗΠΑΝΑΓΙΩΤΗ Μ., Οι Επικράτειες των Αρχαίων Πόλεων της Κρήτης, Ρέθυμνο, 1998
5.ΑΛΕΞΙΟΥ ΣΤ., "Nouvelle identification de villes crétoises", ΑΛΕΞΙΟΥ ΣΤ., Μινωικά και Ελληνικά, Αθήνα, στιγμή, 2002, (240), 145-156
6.ΑΛΕΞΙΟΥ ΣΤ., "Une nouvelle inscription de Agia Pelagia", ΑΛΕΞΙΟΥ ΣΤ., Μινωικά και Ελληνικά, Αθήνα, στιγμή, 2002, (240), 157-163
7.ΑΛΕΞΙΟΥ ΣΤ., "Απολλωνία-Πάνορμος", ΑΛΕΞΙΟΥ ΣΤ., Μινωικά και Ελληνικά, Αθήνα, στιγμή, 2002, (240), 191-204
8.CATLING H.W., "Archaeology in Greece, 1972-3", AR, (1972-73), 30
9.CATLING H.W., "Archaeology in Greece, 1973-4", AR, (1973-74), 36
10.CATLING H.W., "Archaeology in Greece, 1975-6", AR, (1975-76), 30
11.CATLING H.W., "Archaeology in Greece, 1976-77", AR, (1977-78), 63
12.CATLING H.W., "Archaeology in Greece, 1978-79", AR, (1978-79), 38
13.CATLING H.W., "Archaeology in Greece, 1981-82", AR, (1981-82), 54
14.ΑΛΕΞΙΟΥ ΣΤ., "Αρχαιότητες και μνημεία Κεντρικής και Ανατολικής Κρήτης", ΑΔ Β2 Χρονικά, 28 (1973), 560-562
15.CATLING H.W., "Archaeology in Greece, 1984-5", AR, (1984-85), 60
16.ΑΛΕΞΙΟΥ ΣΤ., "Αρχαιότητες και Μνημεία Κεντρικής Κρήτης", ΑΔ Β2 Χρονικά, 30 (1975), 337-340
17.MICHAUD J. P., "Chronique des fouilles et découvertes archéologiques en Grèce en 1972", BCH, 97 (1973), 403-405
18.TOUCHAIS G., "Chronique des fouilles et découvertes archéologiques en Grèce en 1977", BCH, 102 (1978), 758
19.ΑΛΕΞΙΟΥ ΣΤ., "Αρχαιότητες και Μνημεία Κεντρικής και Ανατολικής Κρήτης", ΑΔ Β2 Χρονικά, 27 (1972), 620
20.TOUCHAIS G., "Chronique des fouilles et découvertes archéologiques en Grèce en 1980", BCH, 105 (1981), 871
21.ΑΛΕΞΙΟΥ ΣΤ., "Αρχαιότητες και μνημεία Κεντρικής και Ανατολικής Κρήτης", ΑΔ Β3 Χρονικά, 29 (1973-1974), 883-885
22.TOUCHAIS G., "Chronique des fouilles et découvertes archéologiques en Grèce en 1983", BCH, 108 (1984), 831
23.TOUCHAIS G., "Chronique des fouilles et découvertes archéologiques en Grèce en 1984", BCH, 109 (1985), 849
24.ΙΩΑΝΝΙΔΟΥ - ΚΑΡΕΤΣΟΥ Α., "Αρχαιότητες και Μνημεία Κεντρικής και Ανατολικής Κρήτης", ΑΔ Β3 Χρονικά, 29 (1973-1974), 899-900
25.ΑΛΕΞΙΟΥ, ΣΤ., "Ανασκαφή εις Αγίαν Πελαγίαν Ηρακλείου.", ΑΑΑ, 2 (1972), 230-244
κοινωνια τησ πληροφοριας Greek flag Europe flag