home

ΨΗΦΙΑΚΗ ΚΡΗΤΗ - ΣΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΩΝ ΟΘΩΜΑΝΩΝ -ΟΘΩΜΑΝΙΚΑ MNHMEIA

ΣΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΩΝ ΟΘΩΜΑΝΩΝ - ΟΘΩΜΑΝΙΚΑ MNHMEIA

ΟΝΟΜΑΣΙΑ:

Τζαμί της βαλιντέ σουλτάν Τουρχάν Χαντιτζέ στο Ρέθυμνο

ΑΛΛΕΣ ΑΝΑΦΕΡΟΜΕΝΕΣ ΟΝΟΜΑΣΙΕΣ:

ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΟΝΟΜΑΣΙΑ: Τζαμί της Μεγάλης Πόρτας

ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΟΣ ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΣ: Οδός Τομπάζη 17.

ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ: Σωζόμενο

ΧΡΟΝΟΛΟΓΗΣΗ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ ΚΤΙΡΙΟΥ:

                ΒΕΝΕΤΙΚΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ

               ΟΘΩΜΑΝΙΚΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ

17ος ΑΙ.

18ος ΑΙ.

19ος ΑΙ.


Φωτογραφίες
Τζαμί της βαλιντέ σουλτάν Τουρχάν Χαντιτζέ στο Ρέθυμνο














ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ: Το τζαμί ιδρύθηκε από τη βαλιντέ σουλτάν Τουρχάν Χαντιτζέ. Η Τουρχάν Χαντιτζέ ανήκε στο χαρέμι του σουλτάνου Ιμπραΐμ (1640-1648). Έγινε βασιλομήτωρ (valide sultan) με την άνοδο στο θρόνο του γιου της Μεχμέτ Δ' το 1648 και πέθανε το 1683 (Süreyya, Sicill-i osmani, 44).
Η βαλιντέ σουλτάν Τουρχάν Χαντιτζέ ίδρυσε επίσης ένα σχολείο (muallimhane) στο Ρέθυμνο. Για τη συντήρησή του τζαμιού και του σχολείου ίδρυσε ευαγές ίδρυμα (vakıf), το οποίο, σύμφωνα με το αφιερωτήριο έγγραφο (26 Απριλίου 1659), περιλάμβανε τις προσόδους από το χωριό Πηγή του Ρεθύμνου, από χαμάμ που ίδρυσε στην πόλη, καθώς και από τα καταστήματα γύρω από το τζαμί (στα νεώτερα χρόνια τα καταστήματα γύρω από το τζαμί στις σημερινές οδούς Εθνικής Αντιστάσεως και Τομπάζη διαχειριζόταν το Εφκάφιον του Ρεθύμνου, τα γραφεία του οποίου ήταν τα δυτικά του τζαμιού οικήματα ιδιοκτησίας Μακρυγιαννάκι, Ιερωνυμάκη, Κατσιμπράκη). Το ίδιο έτος συμπεριλήφθηκαν στο ευαγές ίδρυμα και οι πρόσοδοι από το χωριό Τσικαλαριά των Χανίων. Η διαχείριση του βακουφιού παραχωρήθηκε στον Νουχ Αγά, καπουτζίμπασı (kapucıbaşı, επικεφαλής της φρουράς των πυλών) της Υψηλής Πύλης, γιο του Γκαζί Ντελί Χουσεΐν Πασά, του πορθητή του Ρεθύμνου, καθώς και στους απογόνους του (Gülsoy, Girit'in Fethi, 257-258). Σύμφωνα με διοριστήριο έγγραφο διαχειριστή (mütevelli) του τζαμιού του 1671, αυτό υπαγόταν διοικητικά στο τζαμί της Βαλιντέ Σουλτάν στο Μπαχτσέ Καπουσού (Bahçe Kapusu) στην Κωνσταντινούπολη.
Η παλαιότερη, ωστόσο, μνεία του τζαμιού είναι στα 1654 (Oğuz, Resmo, 286).
Σύμφωνα με καταχώριση του έτους 1672 στο κατάστιχο του καδή του Χάνδακα, ο διαχειριστής των βακουφιών των τζαμιών της Βαλιντέ Σουλτάν στο Χάνδακα και στο Ρέθυμνο ήταν ο ίδιος. Συνολικά τα έσοδα των βακουφιών ανέρχονταν τότε σε 47.760 άσπρα και τα έξοδα σε 28.574 άσπρα (Αϊβαλή κ.ά, Ιεροδικείο, 61-62).
Σύμφωνα με τον Εβλιά Τσελεμπί (1669), το τζαμί της βαλιντέ σουλτάν βρισκόταν στο εσωτερικό της Πύλης του Τεκέ (Tekye Kapusu). Σύμφωνα με τον Εβλιά, επίσης, τα τζαμιά του Ρεθύμνου είχαν ιδρυθεί με τη μετατροπή εκκλησιών (Evliya Çelebi, Seyahatname, τ. 8, 177).
Το κτίριο στεγάζεται με δύο μεγάλους τρούλους. Την κόγχη του ιερού (μιχράμπ) αποτελεί θύρωμα, που ίσως μεταφέρθηκε από άλλο κτίριο. Η κόγχη πλαισιώνεται με κολόνες που ως βάθρα έχουν δύο κορινθιακά κιονόκρανα αναποδογυρισμένα. Το ημικυκλικό τόξο του μιχράμπ πλαισιώνεται από μια ανάγλυφη κληματαριά και επιγραφή που αναφέρει τον εξής στίχο από το Κοράνι: "kullama dakhala AAalayha zakariyya almihraba" (Al-Imran, 37) "Όσες φορές ο Ζαχαρίας επισκεπτόταν το κελλί της [Μαριάμ]".
Πάνω από την είσοδο του τζαμιού υπάρχει επιγραφή με χρονολογία Εγίρας 9 Ş(aban) 1231 (5 Ιουλίου 1816), που αναφέρεται σε επισκευή από τον Χιλμί Ιμπραΐμ Πασά.
Ο μιναρές είναι χτισμένος με ισόδομους λίθους, διαθέτει κυλινδρικό εξώστη και η κάλυψή του είναι πυραμιδοειδής. Πάνω από την είσοδο έχει τοποθετηθεί επιγραφή που χρονολογεί τον μιναρέ στο έτος Εγίρας 1295 (1878). Η επιγραφή αναφέρει τα εξής σε μεταγραφή και μετάφραση:
"Mehmed Ağa Bolanaki müştehir [...] / bu minareyi heman niyet edüb etdi bina // himmeti-ile ruşen oldı Valide Cami bu gün / ehl-i sünnet veΆl-cemaat ruz ü şeb eyler dua // sahibüΆl-hayrat ismi yad olub mahfillere / bir eser-i makbule ve asla bedel olmaz ana // okunan bunca kasaid hem salatı-ile selâm / hürmetiçün Hakk mükâfatun vere ez du sera // Fevzi tezyin eylemiş tarihini cevher ile / zuΆl-ataya ciddi eyler daima bî-hadd sena // Fi 15 Rebiyülevvel 1295"
"Ο περιώνυμος Μεχμέτ Αγά Μπολανάκης [...] έβαλε στόχο κι έχτισε αμέσως αυτόν τον μιναρέ. Με τη φροντίδα του έλαμψε σήμερα το Βαλιντέ Τζαμί. Το εκκλησίασμα των σουνιτών προσεύχεται μέρα νύχτα. Το όνομα του ευεργέτη ας μνημονεύεται από τους μουεζίνηδες. Για ένα τέτοιο ευάρεστο έργο, όσοι έπαινοι και ευχές και να διαβαστούν, δεν αρκούν γιΆ αυτόν. Ας του δώσει ο Θεός την ανταμοιβή του και στους δύο κόσμους (τον παρόντα και τον μέλλοντα). Ο Φεβζί κόσμησε το χρονόγραμμά του με ένστικτα γράμματα: «Η σπουδαία πράξη της δωρεάς αποτελεί έπαινο εις τον αιώνα των αιώνων.» 15 Ρεμπιγιουλεβέλ 1295 [19 Μαρτίου 1878]."
Κάτω από τον εξώστη του μιναρέ υπάρχει αραβική επιγραφή με την ευχή "Να μη ματιαστεί!" (maşallah!), καθώς και ανάγλυφη πεντάλφα.
Το τζαμί λειτούργησε μέχρι την ανταλλαγή των πληθυσμών το 1925.
Στο εσωτερικό κτιρίου της οδού Βοσπόρου βρίσκεται σήμερα ενσωματωμένη κρήνη, που παλαιότερα ήταν εξωτερική και εξυπηρετούσε τους πιστούς του τζαμιού. Διαμορφώνεται με εννέα ημιπεσσίσκους που στέφονται με απλά επίκρανα και ανάμεσά τους φέρουν επαναλαμβανόμενα ανάγλυφα μοτίβα ημισέληνου με εξάκτινο αστέρι. Τα μορφολογικά της χαρακτηριστικά παραπέμπoυν πιθανόν στον 18ο αιώνα.
Σήμερα, το κτίριο ανήκει στην Αρχαιολογική Υπηρεσία και χρησιμοποιείται ως αποθήκη φύλαξης αρχαιολογικών ευρημάτων.

Βιβλιογραφία
1. GÜLSOY, ERSİN, Girit'in fethi ve Osmanlı idaresinin kurulması (1645-1670), Κωνσταντινούπολη, Tatav, 2004, 257-258
2. ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ, ΜΙΧ. Μ., "Τα τουρκικά προσκυνήματα στο Ρέθεμνος", Προμηθέας Πυρφόρος, 39 (1984), 209-222
3. ΣΤΑΥΡΙΝΙΔΗΣ, ΝΙΚΟΛΑΟΣ Σ., Μεταφράσεις τουρκικών ιστορικών εγγράφων αφορώντων εις την ιστορίαν της Κρήτης, Α': Έγγραφα της περιόδου ετών 1657-1672 (Εγίρας 1067-1082), Ηράκλειο, Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη Ηρακλείου, 1976, 11
4. ΤΡΟΥΛΗΣ, ΜΙΧΑΛΗΣ, Ρέθυμνο: ιστορία, περιήγηση, σύγχρονη ζωή, Ρέθυμνο, Mitos, 1998, 62
5. ΚΑΡΑΝΤΖΙΚΟΥ, ΕΛΕΝΗ, ΠΗΝΕΛΟΠΗ ΦΩΤΕΙΝΟΥ, Ιεροδικείο Ηρακλείου: Τρίτος Κώδικας (1669/73 - 1750/67), επιμ. Ελισάβετ Α. Ζαχαριάδου, Ηράκλειο, Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη Ηρακλείου, 2003, 333-334
6. ΜΑΛΑΓΑΡΗ, Α., Χ. ΣΤΡΑΤΙΔΑΚΗΣ, Ρέθυμνο: Οδηγός για την πόλη και τα περίχωρά της, Αθήνα, Αλκμήνη Μαλαγάρη-Χάρης Στρατιδάκης, 1995 (4η έκδοση), 32-33
7. SÜREYYA, MEHMED, Sicill-i osmani /osmanlı ünlüleri, μετ. Seyit Ali Kahraman, επιμ. Nuri Akbayar, Κωνσταντινούπολη, Tarih Vakfı, 1996, 44
8. EVLİYA ÇELEBİ, Evliya Çelebi seyahatnamesi Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 308 Numaralı Yazmanın Transkripsiyonu - Dizini, επιμ. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 10 τ., Κωνσταντινούπολη, Yapı Kredi Yayınları, 2003, τ. 8, 177
9. ΑΙΒΑΛΗ, ΓΚΙΟΥΛΣΟΥΝ, ΦΩΤΕΙΝΗ ΧΑΙΡΕΤΗ, ΠΗΝΕΛΟΠΗ ΦΩΤΕΙΝΟΥ, ΜΑΡΙΝΟΣ ΣΑΡΗΓΙΑΝΝΗΣ, Ιεροδικείο Ηρακλείου: Τέταρτος Κώδικας, Μέρος Α΄ (1672-1674), επιμ. Ελισάβετ Α. Ζαχαριάδου, Ηράκλειο, Βικελαία Δηµοτική Βιβλιοθήκη Ηρακλείου, 2010, 61-62


κοινωνια τησ πληροφοριας Greek flag Europe flag